Kiedy wchodzisz do pracowni ceramicznej, sięgasz po wilgotną, chłodną masę i zaczynasz ją powoli ugniatać, wykonujesz gest o niezwykłym ciężarze gatunkowym. Bez udziału koła garncarskiego, skomplikowanych maszyn czy technologii komputerowych, za pomocą samych dłoni łączysz się z najstarszą i najbardziej pierwotną sztuką w historii naszej cywilizacji. Praca z gliną metodami ręcznymi to nie jest „prostszy zamiennik” dla koła garncarskiego. To osobny, niezwykle bogaty język wyrazu, który kształtował kulturę ludzką na tysiące lat przed wynalezieniem pisma.

Współczesny świat przyzwyczaił nas do obiektów idealnie symetrycznych, gładkich i masowych. Ceramika ręczna oferuje coś zbieżnego z zupełnie inną potrzebą – potrzebą dotyku, unikatowości i śladu ludzkiej obecności w przedmiocie. Skąd właściwie wzięły się trzy podstawowe techniki formowania, od których zaczynamy naszą przygodę na warsztatach? Jaką drogę przebyły przez wieki i gdzie dzisiaj możemy podziwiać ich najbardziej spektakularne przykłady?

Technika pinch pot sprowadza formowanie do absolutnego minimum. Zaczyna się od idealnej lub zbliżonej do kuli ( u nas w pracowni robimy walec ) porcji gliny.

Wbijasz kciuk w jej środek, tworząc wgłębienie, a następnie, obracając kulę w dłoni, metodą delikatnego i równomiernego uciskania („szczypania”) rozciągasz ścianki od dna ku górze. To technika, która wyklucza pośpiech – wymaga wyczucia grubości czerepu opuszkani palców, a nie wzrokiem.

Najstarsze odkrycia archeologiczne świata: Zanim człowiek zaczął tworzyć z gliny pierwsze naczynia użytkowe, używał techniki ugniatania palcami do tworzenia obiektów sakralnych i symbolicznych. Najstarszym znanym na świecie wypalonym obiektem ceramicznym jest słynna Wenera z Věstonic (Czechy) – paleolityczna figurka kobiety datowana na około 29 000 – 25 000 lat p.n.e.! Odnaleziona w obozowisku łowców mamutów, nosi na swojej powierzchni odciski palców dawnego twórcy.

Naczynia użytkowe do gotowania i przechowywania żywności pojawiły się znacznie później. Najstarsze fragmenty ceramiki

naczyniowej odnaleziono w jaskini Xianrendong w Chinach (ok. 20 000 lat p.n.e.) oraz w jaskini Yuchanyan. Były to grubo ścienne naczynia ulepione ręcznie i wypalone w otwartym ogniu.

Ewolucja i kultura Jōmon oraz Raku: W okresie neolitu mistrzostwo w ręcznym ugniataniu osiągnęła japońska kultura Jōmon (od ok. 14 000 p.n.e.). Tworzono w niej naczynia ukształtowane w dłoniach, zdobione odciskaniem skręconych sznurów. W XVI wieku technika ta urosła do rangi sztuki duchowej – japońscy mistrzowie zaczęli tworzyć tą metodą unikatowe czarki Raku do ceremonii herbaty. Odciski palców i brak symetrii stały się symbolem filozofii Wabi-Sabi – dostrzegania piękna w niedoskonałości.

XX i XXI wiek – rewolucja organiczna: W XX i XXI wieku pinch pot przestał być traktowany jako metoda „dla początkujących”, stając się

środkiem wyrazu w sztuce konceptualnej. Artystki takie jak Magdalene Odundo tworzą monumentalne, ręcznie wygniatane naczynia o zmysłowych, organicznych liniach. Współczesne rzeźbiarki jak np. Simone Bodmer-Turner wykorzystują mikro-szczypanie i ręczne ugniatanie do budowania biomorficznych, minimalistycznych wazonów i rzeźb, gdzie ślad palca staje się unikatową fakturą.

Gdzie zobaczysz słynne dzieła?

Wenera z Věstonic: Przechowywana jest w Muzeum Ziemi Morawskiej w Brnie (Czechy). Naczynia kultury Xianrendong eksponowane są w Muzeum Prowincji Jiangxi w Chinach. Zabytkowe czarki Raku można podziwiać w Muzeum Raku w Kioto, Victoria and Albert Museum w Londynie oraz w Muzeum Manggha w Krakowie. Rzeźby Magdalene Odundo podziwiać można w British Museum w Londynie, Smithsonian w Waszyngtonie oraz w Metropolitan Museum of Art (MET)

w Nowym Jorku.

Metoda wałeczkowa polega na układaniu kolejnych pasm wytoczonej w dłoniach gliny na przygotowanej wcześniej podstawie.

Wałeczki po połączeniu ze sobą są rozcierane (wewnątrz, z zewnątrz lub z obu stron), tworząc jednolitą i niezwykle mocną ściankę

naczynia. Ta technika pozwala wznosić formy o skomplikowanych kształtach – od pękatych waz, przez wysokie wazony, aż po

monumentalne rzeźby.

Rys historyczny: Zanim świat poznał koło garncarskie, metody wałeczkowej używały potężne cywilizacje do produkcji ogromnych

pojemników magazynowych. Przykładem są śródziemnomorskie pitosy – olbrzymie, sięgające wzrostu człowieka naczynia używane

w starożytnej Grecji, na Krecie (kultury minojska i mykeńska) oraz na Bliskim Wschodzie do przechowywania oliwy, wina czy ziarna. Ich wybudowanie z samej gliny bez zawalenia się ścianek wymagało maestrii technologicznej!

Metoda wałeczkowa była również opanowana do perfekcji przez rdzenną ludność Ameryki Północnej (Indian Pueblo, Hopi, Acoma)

oraz Południowej. Kobiety z plemienia Pueblo tworzyły cienkościenne, idealnie wyważone naczynia o misternych, geometrycznych wzorach pigmentowych – całkowicie ręcznie, bez koła garncarskiego.

Sztuka współczesna XX/XXI w.: W II połowie XX w. amerykański ruch "Studio Glass and Clay" wywrócił tradycję. Peter Voulkos i

Grayson Perry (brytyjski laureat Nagrody Turnera) zaczęli używać wałeczków do tworzenia wielkich, prowokacyjnych waz i ekspresyjnych rzeźb. Perry wykorzystuje tradycyjną formę wałeczkową jako „pótno” do bogatych, ostrych komentarzy społecznych. W Polsce wybitne rzeźby wałeczkowe tworzył m.in. Władysław Hasior oraz współczesne artystki rzeźbiarki.

Gdzie zobaczysz słynne dzieła?

Minojskie Pitosy z Pałacu w Knossos (Kreta): Gigantyczne naczynia stoią po dziś dzień na terenie wykopalisk w Knossos oraz w

Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. Przepiękne historyczne naczynia wałeczkowe Indian Pueblo zobaczyć można m.in. w

Smithsonian National Museum of the American Indian w Waszyngtonie, a w Polsce – bogate zbiory ceramiki antycznej posiada

Muzeum Narodowe w Warszawie.

3. LEPIENIE Z PŁATA (SLAB BUILDING) – PRECYZJA, ARCHITEKTURA I DYSCYPLINA

Płat to technika polegająca na rozwałkowaniu płaskiego plastra gliny o stałej grubości, a następnie operowaniu nim w zależności od stopnia jego wysuszenia. Praca ze świeżym, elastycznym płatem pozwala na miękkie wyginanie materiału (np. zwijanie w cylindry).

Z kolei płat podsuszony do tzw. „stanu skórzastego” staje się sztywny jak karton, co pozwala wycinać precyzyjne geometryczne płaszczyzny i łączyć je pod kątem prostym za pomocą nacinania i szlikera (szlamu - półpłynna postać gliny ).

Rys historyczny i rewolucja nowoczesności: Lepienie z płata ma wiekowe korzenie w starożytnych Chinach (gdzie służyło m.in. do

budowy modeli architektury grobowej z dynastii Han) czy w starożytnym Egipcie. Jednak prawdziwa eksplozja artystyczna tej

metody nastąpiła w XX wieku.

Ruch Bauhaus w Niemczech oraz brytyjski i amerykański ruch Studio Pottery (na czele z artystami takimi jak Hans Coper czy

Peter Voulkos) kompletnie odmieniły postrzeganie ceramiki. Zamiast idealnych toczonych wazonów, zaczęto budować z płatów

surowe, architektoniczne, często wręcz kubistyczne formy rzeźbiarskie. Płat dał ceramikom wolność myślenia przestrzennego na

wzór architektów i rzeźbiarzy modernistycznych.

Współczesność XX i XXI wieku: Dziś technika płata jest ulubioną metodą artystów tworzących instalacje przestrzenne i wielkoformatowe płaskorzeźby ścienne. Stała się domeną artystów przełamujących granice między ceramiką, rzeźbą i malarstwem.

Gillian Lowndes tworzyła awangardowe formy, łącząc płaty gliny z zatapianymi w nich metalowymi siatkami i drutami, które w piecu ulegały ekspresyjnej deformacji. Betty Woodman (pierwsza żyjąca ceramiczka z indywidualną wystawą w MET w Nowym Jorku) wycinała i sklejała płaty w ekspresyjne, malarskie struktury 3D, a Ruth Duckworth i Loretta Braganza budowały z cienkich, giętych płatów wielkoformatowe płaskorzeźby ścienne i minimalistyczne formy rzeźbiarskie.

Gdzie zobaczysz słynne dzieła?

Rzeźby Hansa Copera i ceramika modernistyczna: Prace architektów formy z płata znajdują się m.in. w Muzeum Wiktorii i Alberta (V&A) w Londynie oraz The Metropolitan Museum of Art (Met) w Nowym Jorku. W Polsce współczesne unikatowe formy rzeźbiarskie tworzone z płata prezentuje Muzeum Ceramiki w Bolesławcu oraz Muzeum Narodowe we Wrocławiu (posiadające genialną kolekcję współczesnej polskiej ceramiki unikatowej).

Twój własny ślad w historii rzemiosła

Kiedy na warsztatach lepisz swój pierwszy kubek, miseczkę czy wazon – nie wykonujesz jedynie zadania plastycznego. Twój kciuk odciska ślad na glinie dokładnie tak samo, jak robił to garncarz z kultury Jōmon 10 tysięcy lat temu. Glina posiada fenomenalną „pamięć” – zapisze każdy Twój gest, ucisk i ruch. To właśnie dlatego przedmioty tworzone ręcznie mają w sobie magię i duszę, której nie zastąpi żaden taśmowy produkt z fabryki.

BIBLIOGRAFIA & LITERATURA FACHOWA

Leach, Bernard (1940) – A Potter's Book, Faber & Faber. (Klasyczny fundament sztuki ceramicznej, opisujący syntezę rzemiosła Wschodu i Zachodu).

Rhodes, Daniel (2000) – Clay and Glazes for the Potter, Krause Publications. (Nieocenione kompendium wiedzy o fizycznych zachowaniach masy, skurczu i konstrukcji).

Hamer, Frank & Janet (2015) – The Potter's Dictionary of Materials and Techniques, A&C Black. (Encyklopedyczne źródło dotyczące historii technik Jōmon, pitosów oraz metody płata).

Rice, Prudence M. (2015) – Pottery Analysis: A Sourcebook, University of Chicago Press. (Antropologiczne i archeologiczne ujęcie rozwoju metod ręcznego formowania w dawnych kulturach).

Kaniewski, Edward (1985) – Sztuka ceramiki, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. (Kluczowa polska monografia o technologii i historii rzemiosła).